·        ائششه  قولاغ بللئ ییر: هنگامی که این حیوان احساس خطر کند گوشهایش را شاخ کرده و اطراف را دقیق می نگرد.      

·        الاغها را از روی رنگ آنها تشخیص داده و به همین نام نیز می نامند که عبارت است از:

1.     چال: خرجوگندمی

2.     خاکی: خاکی رنگ

3.     بوز: خاکستری رنگ

4.     قره: سیاه

5.     آق: سفید

6.     قیزیل: قرمز سوخته

7.     قاشخا: خری که موی سفید در پیشانی دارد.

·        ائششه گ آنقیرار یاز کئچه ر

·        ائرکک ائششه گ قودوخ دولاندیرماز

·        قودوخلو ائششه گ کاروانا گئدمز

·        ائششه گه دئدیلر دوغدون یوکون آزالدی، دئدی هاچان بیر آز دا چوخالدی

·        ائرکک ائششه گ کیمی هاردی.

·        ائله بیل ائششه گ قولاغینا یاسین اوخویورسان

·        ائششه گ ساتان کوششه آلا بیله ر؟

·        ائششه گه گوجو چاتمیر پالانی سؤکور.

·        ائششه گیم اؤلوب باشی قیزیلداندی ( الیمه بهانه دوشوب)

·        قان ائششه گین مینیب گلیب قاپی دا دوشوب (دنبال خونریزی و شر می گرده)

·        پاییز اولاندا ائششه گی وئر ائششه گه، یاز دا ائششه گی ائششه گدن آل

·        آدام سیکینه ن آلدادیر، ائششه گ سیکینه ن سیکیر.

ائششه‌ک‌ آریسی: زنبور بی عسل، شاید علت این نامیدن این باشد که این زنبور علاوه بر بی حاصلی بیشتر حیوانات چارپا را نیش می زند مخصوصا الاغ را که شاید ساعتی حیوان بدبخت را رها نکند طوری که حیوان خود را به خاک یا گل بمالد (اوه ده مک) و یا بطور اتفاقی آنرا با دهانش و یا در حین تقلا برای رهاشدن از دست این زنبور لج باز بکشد در کل دیدنی است وقتی یک زنبور بی عسل خود را به درون یک گله الاغ که در اثر گرما یک جا جمع شده اند می اندازد

ائششه گ میلچه گی: نوعی مگس سیاه بزرگتر از مگسهای معمولی، به خاطر بزرگیش به این نام گویند

اؤکوز: گاو نر                                                  

آت میلچه‌یی: مگسی خاکستری رنگ و کمی پهن تر از مگس معمولی که معمولا زیر دم و شکم و پستان اسب، الاغ، قاتر و حتی گاوها جمع می شود خیلی سمج بوده طوری که اگر روی انسان بنشیند راندنش سخت می باشد از دست برانی بر پا می نشیند و ... و اگر زیر موی سر مخفی شود به راحتی نمی توان راند.

آت: اسب، درمورد حیوانات اهلی کلمات و اصطلاحات زیادی داریم که در اینجا تعدادی از آنها را که مربوط به اسب می باشد می نویسم تا حد امکان برای بقیه نیز خواهم نوشت:

 ·        آت اؤرگه تمه ک: اسب رام کردن، تعلیم دادن اسب، جوانی با یک تخته مثل تخته جعبه گوجه "خام آت" را با دهنه (جیلوو) سوار شده و آنرا آرام آرام راه می برد. دو چیز خیلی اهمیت دارد اول اسب حین راه رفتن سر و دمش را بالا بگیرد (باش – قویروق توتماق) و دوم یورتمه راه رفتن را یاد بگیرد (یورتما گئدمک)

·        آت اوسته: روی اسب

·        آت ایاق: سبک پا، سریع، زود رونده، آغیرسانمایان، یونگول آدام

·        آت بئجه رمه ک: پرورش دادن اسب، بزرگ کردن کره اسب

·        آت باسدی ائله مک: با اسب کوبیدن، با زور وارد شدن، له کردن

·        آت باسدیرماق: زمانی که بخواهند اسب قاطر بزاید آن را با یک الاغ نر خیلی قوی "هار" در می آویزند که برای این کار یک چاله می کنند و دو پای عقب اسب را در آن چاله کرده به هم می بندند و شخصی پر زور آنرا با افسار می گیرد در این هنگام یک خر ماده را که زمان جفت گیریش باشد (البته اگر نباشد هم مشکلی نیست چون خر نر آنقدر هار است که به محض دیدنش فقط بپرد) را می آورند یک افسار نیز بر سر الاغ نر کرده اند هنگامی که الاغ نر آلت را برای پریدن به خر ماده در می آورد آنرا به روی اسب می کشند و بعد از مدتی که الاغ نر عادت کرده باشد بدون نیاز به خر ماده به اسب می پرد برای هر اسبی باید چندین بار بپرد. و این عمل را "آت باسدیرماق" و "آتی ائششه گدن بهره یئتیرمک" گویند.

·        آت باش: کسی که سر کشیده ای دارد (چککوش باش)

·        آت بالالاییب: اسب زاییده است

·        آت بزه مک: در روز عاشورا اسب سفید رنگی (نماد ذوالجناح) را زین کرده و روی آنی انواع پارچه های نذری که خانمها می دهند را می چنند و همچنین پارچه سفیدی که خونین است را روی ان می کشند در مدتی که دسته های عزاداری در بیرون از مسجد و بین روستا می گردند شخصی نیز آن اسب را در کنار نعشی که آماده کردند و نماد جنازه سر بریده امام حسین است می کشند 

·        آت بوی: اوجا قد، لنده هور، بلند قد بی قواره

·        آت بیر ایاق دیر: اسب یک وسیله ایاب و ذهاب است

·        آت تسی: سرگین اسب، آت تزی

·        آت چاپماق: آت چاپدیرماق، اسب تاختن، مسابقه اسب سواری گذاردن، در موقعی که عروس را به خانه بخت می برند گروهی از جوانان فامیل داماد سوار بر اسب در مسیر حرکت آنان و با فاصله اسب می تازند که "آت چاپدیرماق" گویند

·        آت چاتلاییب (تلف اولوب): اسب مرده است

·        آت چر توتوب: این نیز یک نوع بیماری است که گویند سه جور است "ساری چر- قره چر-…" و می گویند یکی از اینان کشنده است معمولا برای درمان آنها از بیخ گوش حیوان خون گرفته و حیوان را با چوب زمخت کوچکی آرام آرام می کوبند و در صورت لزوم چندین نفر این کار را با شدت انجام می دهند چون می گویند در این بیماری بدن اسب خشک شده و جریان خون متوقف می شود کارهای زیادی برای درمان آن انجام می دهند که "بایتار" (دامپزشک، مخصوصا افراد محلی متخصص در رفع بیماری اسبان را گویند) آن را انجام می دهد

·        آت داغا بوشلاماق: در روستاهای کوهستانی که ییلاق های کوهی دارند در چندین سال قبل که قیمت اسبها زیاد نبود و اگر اسب قوی و زرنگی بود آنرا در اواخر تابستان که کار مردم تا اندازه ای تمام شده است برده و در ییلاق همراه با بقیه اسبان رها می کردند که شبانه روز آنجا بچرند و هر هز چند گاهی به آنان سر می زدند گرچه چوپانان روستا نیز شبها در کوه می ماندند.از آنجا که اسبها روش دفاع از خود را در مقابل گرگ به خوبی بلد هستند به ندرت اتفاق می افتاد که اسبی را گرگ بخورد و گاها اسبها تا بارش برف ی که منجر به طویله رفتن زمستانی حیوانات مشد در کوه می ماندند و هنگامی که آنها را به ده می آوردند خیلی چاق و خوش رنگ بودند "دورخوملو"

·        آت داماق اولوب: زمانی که به اسبی گندم و جو نشان دهند ولی نگذارند بخورد محل اتصال لب حیوان به لثه ها زخم شدیدی می شود و باد می کند که نمی تواند بچرد یا بخورد در این هنگام حیوان ضعیف می شود که برای درمانش آن زخم را با چاقو شکافته و نمک می ریزند "آتین داماغین وورماق" البته این یک بیماری می باشد و صرفا به خاطر دلیل بالا قابل قبول نیست گرچه آن هم تاثیر زیادی دارد

·        آت دیش سالیب: زمانی که اسب دندانی و یا چندین دندان انداخته باشد و این اسب دیگر رو به افول گذاشته است و مرگ در سراغش می باشد. چون نمی تواند خوب بچرد.

·        آت دیش قیرتیب: نوک دندان اسب افتاده است. "آت دیش قوپاردیب"

·        آت ساخلاماق: اسب داشتن

·        آت سققوو اولوب: سرما خوردگی شدید اسب

·        آت سورمک: اسب راندن

·        آت قووماق: اسب چاپیدن، اسب را به دویدن واداشتن

·        آت مینمه ک: اسب سوار شدن

·        آت ناللاماق: نعل کردن اسب

·        آت یئملیگی: نوعی نبات خوردنی که در چمن زارها می روید وبه قدی حدود نیم مترمی رسد گل این گیاه شب هنگام باز می شود و اندکی بعد ازطلوع آفتاب می بندد برای همین بچه هایی که می خواهند آن بخورند صبح زود به چمنزار می روند.

·        آت یاریشدیرما: مسابقه اسب دوانی

·        آت یالی: یال اسب

·        آتا باخماق: پرورش دادن اسب

·        آتا گله ن: هار، قیزغین، حشری

·        آتچی: کسی که در کارخرید و فروش اسب باشد

·        آتخیز: ؟؟

·        آتسال: اسب مانند

·        آتسیز: پیاده

·        آتلی: سواره

·        آتوسا:؟؟

·        آتی یئده گده چکمه ک: با "جیلوو" یا "نوخدا" اسب را پشت سر خود کشیدن

·        آتیلا: ؟؟

·        آغ آت: اسب سفید و یا مایل به سفید

·        آیغیر: نریان

·        مایدان: مادیان

·        آیغیردا اولماق: زمانی که مادیان برای جفتگیری با نریان آماده باشد. برای نشان دادن این کار معمولا اسب ماده هر اسبی که ببیند جلوی آن کمی می شاشد تا لسب نر از بوی آن آمادگی مادیان را بفهمد و الاغ ار نیز می فهمد. به ایت عمل مادیان "سودوگ آتما" گویند که نشان می دهد حیوان در اوج شهوت "قیزغین" می باشد.

·        اؤرگه نمیش آت: اسبی که می شود آنرا سوار شد یعنی وارد سنی شده که سواری دادن را به اش یاد داده اند.

·        ابلق آت: اسبی که رنگارنگ باشد و گویند بد یمن است. معمولا سوار نمی شوند.

·        ایلخی چی: گله بان اسبان

·        ایلخی: گله اسب

·        بورنو گئن آت: نفسلی آت، اسبی که بزودی در اثر دویدن و راه رفتن خسته نمی شود معمولا قسمت جلوی بینی آنها گشادتر از بقیه می باشد.

·           تپیک سیخمه ک: لگد پراندن

·        تسله مک: سرگین ریختن اسب و الاغ و ..

·        خام دایچا: اسبی که هنوز سواری دادن را یادش داده اند.

·        دؤرده مه: چهار نعل، این نوع دویدن فقط برای شرایط خاص مورد قبول است و در حالت کلی یورتمه خیلی اهمیت دارد.

·        دای: اسب ماده یک ساله

·        دایچا: کره اسب

·        دور آت: اسب رنگ روشن، اسب دوم کوراوغلو

·        قاشانماق: شاشیدن اسب و الاغ و ...

·        قاشخا آت: اسب سیاه رنگی که پیشانی اش سفید است. اسب ستارخان

قاشخا آت

       ·        قدم : نوعی دویدن اسب که سوار را بیش از اندازه تکان می دهد و اذیت می کند و اگر اسبی این طور راه رود "قدم آت" یک عیب بزرگی است.

·        قره توتماق: موفعی که اسب راه می رود اگر از سیاهی یا آبی و چیزی با اکراه رد شود و یا اصلا جلو نرود.

·        قولان: اسب نر یک ساله

·        قوناغین آتین چکمه ک: هنگامی که میهمانی با اسب بیاید معمولا میزبان و یا هر کسی که در خانه باشد به استقبال میهمان رفته و اسب او را گرفته تا از اسب پیاده شود و سپس اسب را به طویله برده زین و افسارش برگرفته و علوفه یا در صور امکان کاه و جو جلوی حیوان می ریزد.  و اگر فصلی باشد که مراتع سرسبز باشد آنرا به جایی پر علوفه "خام یئر" برده و با میخ طویله و طناب مخصوص "هؤروگ" که همیشه روی زین اسب است آنرا می بندد تا بچرد و اگر در فصل خرمن میهمانی از طرف خرمن وارد روستا شود یکی از افراد حاضر در خرمن مقداری  سنبل گندم به شخص میهمان می دهد تا در خانه میزبان آنرا به اسبش دهد.

·        قویروق قیسمه ک: دم را به بدن فشردن، این عمل را اسبان وقتی که کسی بخواهد قسمت کمربندی زیر دمی زین را جا بیندازد انجام می دهد.قسمت زیر دم اسب را که دقیقا چسبیده به بدن باشد و این قسمت کمربندی در آن قرار می گیرد را "قوش" می گویند.

·        قیر آت: اسب سیاه رنگ، اسب اول کوراوغلو

·        قیرمیزی آت: اسب قرمز با کهر فرق می کند.

·        کوروک: کره اسب

·        کوروکله مک: بالالاماق، دوغماق، زاییدن، کره اسب زاییدن اسب

·        کهر آت: اسب کهر

قویروق

قاشخا دایچا

کهرآت

·        کیشنه مک: صدای اسب را گویند.

·        مایدان: مادیان

·        مینیجی: سواره، سوارکار

·        آت یهه ری:

o       تؤیله میخی

o       تاتار

o       جیلوو

o       جیلوو دهنه سی

o       دؤشه گچه

o       ریکاب

o       قارین آلتی

o       قوشی سی

o       گؤزه ندیلیک

o       نوخدا

o       هؤروگ

o       یان آلتی

o       یومشاقلیق

o       یهه رین قنتوزو

·        ***********************

·        آت – آتا، ائششه گ آتا

·        آت آلمامیش آخیر چکیر

·        آت اوسته ن دوشمه ک: از موقعیت افتادن

·        آت اولان گونو آت، آری اولان گونو آری

·        آت ایاق اوسته دوغار: آت تؤیله ده دوغسا اونو بالاسیله گؤتوروب کندین دؤیره سینه گزدیریب گتیره رلر و بونا گؤره کی دییه رلر اوستونه دوعا گتیرسه لر دایچا چاتلار.

·        آت تؤیله میخین یئردن چیخاردسا، بیرین یئره وورسا ایکیسین اؤزینه وورار.

·        آت دایچاسین دؤشونه وئره ر قورددان قورور.

·        آتدان دوشور یهه ردن دوشمور

·        آتی آغزینا گؤره ناللارلار: خلایق هر چه لایق

·        آتینا مینیب دوشمور: بر خر مرادش سوار شده پایین نمی آید. از حرفش برنمی گرده، کوتاه نمی آد.

·        ائششه گ آلمامیش آت آلیر

·        اؤلومجول آت جاناواریندی.

·        ابلق آتی مینمه زلر

·        بی وئره ن آتین دیشینه باخمازلار

·        جیققیلی پیشیک آت اوسته: زمانی که آدم کوتاه قد روس اسب بزرگی سوار شده باشد

·        داشییان ائششه گ یییه ن آت

·        دایچا اولونجا آت یییه سی اولار مات

·        گئتدین گؤردین آت یئ یانیندا یات

·        وحشی آت اؤزین داغدان–داشدان آتار

·        هم دایی سی گیله گئدیر هم دایچاسین اؤرگه دیر

·        یاخچی آت اؤزینه تاتار یئدیرتمه ز

ايت: سگ

·        کؤپک: سگ نر

·        قانجیخ: سگ ماده

·        کوچوک (تولا): توله سگ

·        انیک: سگ جوان، سگ یک سال تمام

·        ایت کورسک ده دیر: سگ ماده زمان جفتگیری اش با کؤپک است.

·        قانجیخ دوگونلئ ییب: گویند هنگامی که سگها با هم می آمیزند سگ ماده سگ نر را طوری از درون می گیرد که تا زمان خاص خود نرسیده امکان جدا شدن نیست. و مدتی به هم چسبیده می مانند.

·        برای صدا زدن سگها علاوه بر چند صدای معمول از رنگ و وضعیت جسمی آنان نیز استفاده میکنند.

1.     قاجی قاجی: برای سگ ماده

2.     قود قود: برای همه سگها

3.     جوججو جوججو: برای همه

4.     سوت

5.     آلا-آلا: برای سگی که رنگ سفید آن اکثریت دارد.

6.     قره-قره: برای سگ سیاه

7.     کوله-کوله: برای سگی که دم کوتاهی دارد

8.     ساری- ساری: برای سگ زرد

·        برای نامیدن سگی قسمت اول صداهای بالا را بکار می برند به این شرط که اگر کؤپک باشد کلمه کؤپک را نیز در ادامه آن می چسبانند:

1.     آلا کؤپک

2.     قره قانجیخ (فقط در این مورد)

3.     ساری کؤپک

·        ایت قییاغی: نوعی علف نازک و تک ساق که سگ آنرا می خورد. و گویند سگ موقع شکم درد می خورد.

·        ایت بالاسی، ایت کوچوگو: توله سگ، بچه سگ، این کلمه را به بچه های تخس نیز گویند.

*****************************

·       ایتده نده بیر تیکه چؤره گ بورجلودور.

·        سرپ ايتي قورد آپارار.

·        ايت هوره‌ر کاروان کئچه‌ر.

·        ايتين قودوران يئرينه گئديب چيخيب.

·        ايتينه‌ن قورد دوزه ليشسه واي چوبانين حالينا.

·       ايتينه‌ن قوردونان يولداش اولوب.

·       ایتده‌ن قورخور اوغورلوغا گئده‌نمیر

·       ایتی قورتدان سئچمه‌ک اولمور

·        پوخ يييه‌ن ايتين چومچه سي بئلينده اولار.

·        ياد ايتين قويروغو الينده اولار.

·       یاد ایتین قویروغو آدامین الینده قالار.

اينک: گاو ماده، گاو بسته به جنسیت آن در سنین مختلف اسامی گوناگونی دارد. گاو نر را "اؤکوز" گویند. و:

·        بیزوو: گوساله

·        دانا: گوساله ای که از شیر خوردن گرفته شده و در حال ورود به دو سالگی است.

·        دوگه: گاو ماده جوان، و بیشتر دوساله، گاو ماده دوسال تمام که براي سال آينده خواهد زاييد

·        جؤنگه: گاو نر دوسال تمام

·        خنگه‌ر: گاو نري که بيضه چپش را عقيم کرده باشند

·        کل: گاو نر را گویند به مجاز

·        کله: گاوي که اخته نشده و با گاو ماده جفتگيري مي‌کند (درهرسن و سالي)

·        اوچ دوغموش اینک: گاوی که سه شکم زاییده است. با حساب دو سال "دوگه" بودن  پنج سال خواهد داشت.

·        قیسیر امن: "دانا" ای که هنوز شیر مادر می خورد.

·        در مورد نوع نامیدن و صدا زدن و راندن گاو کلمات زیادی به کار می رود:

1.     رنگ گاو : ساری، قره، قوئور،آلا، آق، گؤی

2.     از رنگ حیوان برای نامیدن آن زیاد استفاده می شود. ساری اینک، قره اینک، قوئور (فقط برای گاو نر) اؤکوز، آلا دانا، گؤی دانا

3.     از وضع ظاهری حیوان مثل: شاخ داشتن و ... کولا اؤکوز

4.     در بعضی خانه ها حیوان را با نام شخصی که از آن خریده اند یا از روستا و بازاری که خریده اند می شناسند: قودرت اؤکوزو، شورجا (کند آدی دیر) اینه گی، ایستی سو (بازار آدی) اینه گی

·        گویند شیر گاو زرد رنگ بهتر است (پر چرب) "ساری اینه گین سوتو جیرگیلی اولار"

·        زمانی که در حین شیردهی گاو گوساله اش بمیرد برای اینکه حیوان شیر بدهد "سوتده ن چکیلمه یه" پوست گوساله را با کاه و ... پر می کنند و آنرا کنار گاو گذارده و حیوان را می دوشند و به حتم شیر حیوان کم خواهد شد.و بعضی اوقات "قان قورود" می شود.(شیر دادنش قطع می شود)

·        اینه ک چکدیرمک: زمانی که گاو ماده برای جفت گیری اماده است جهت مطمئن شدن از باردار شدن "ییغیش مک" آنرا پیش کله ها برده و محکم می گیرند تا کله ها به اش بپرند (ده یمه ک) و پس از اینکه چندین بار پریدند (بئش اون ال ده یدیلر) گاو ماده را به طویله برده و یکی دو روز تقریبا گرسنه و تشنه نگه می دارند تا حتما باردار شود.(ییغیشه) و این کار باعث شده که با این کلمات زیاد شوخی کنند. "اینه گین چکدیریر، نئچه ال ده یدی"

·        بعضی موقع گاو ماده باردار شدنش طول می کشد و هر روز کله ها دنبالش می کنند در این موارد این گاو به نوعی بیماری دچار شده و اصطلاحا گویند "گیجیگی وار" و "کله سوو اولوب=کله ده ییر آمما اثری یوخدور"برای درمانش گاو را می خوابانند لبه مادینگی (تن) حیوان را کنار می زنند و جوش مانند رشد کرده در آن قسمت را با چاقو شکافته و با میل داغ می سوزانند.(گیجیگ وورماق) که بعد از چند روز حیوان باردار می شود.

·        موقعی که گاو می زاید آنرا از بند باز کرده و تا پایان زایمان و افتادن "اته نه" پیش حیوان می مانند چون گاوها پس از انداختن "اته نه" آنرا می خورند و خوردن همان و کم شیر شدن همان، و بعد از به دنیا آمدن گوساله آنرا تر و خشک کرده و مقداری روغن حیوانی (ساری یاغ) به آن می خورانند (یاغ اوتوزماق=اوتوزدورماق) و بعد از اینکه به اش اولین شیر را خوراندند (آغیزلاندیرماق) البته بعد از دوشیدن قسمت اعظم آغوز گاو گوساله را از مادر جدا می کنند چون اگه پیشش بماند خطر دارد مخصوصا اگر در طویله گاو دیگری نیز باشد.

·        نشان و علامتی که معلوم می کند گاو نزدیک زاییدن است (یوزداق دیر) علاوه بر علوفه نخوردن پایین رفتن "قالچا"ی حیوان می باشد. و در ضمن حیوان بی قرار بوده و پستانش پر شده وباد می کند (قالچا یاتار-یئلین شوشه له نر) و گویند اگر بچه حیوان (گاو و گوسفند و ...) نر باشد در دوران باردارپستانش به طور متوالی باد کرده و می خوابد.