کئچهن گئجه شوْخۇم سؤزجۆیۆنه گؤره اسماعیل هادی بهیین "فرهنگ نوین ترکی" کیتابێنا باخێردێم، آنجاق اوْنا گؤره بیر زاد تاپمادێم. بۇ باخێشدا گؤزۆم بۇ ایکی سؤزجۆیه دۆشدۆ:
شارخا، شاققاوات
سایێن بی بۇلارێن بیرینجیسین فارسجایا یاپێشدێرێب و اوْنۇ خالوار، خروار آنلامێندا "چهارخر" و ... کیمی بیلیندیریب. و ایکینجیسین قوی هیکل آنلامێندا "شاخ"دان یانلێش دۆزهلتمه بیر سؤزجۆک یازێب.
ایندی گؤرهک بۇلار ندیرلهر؟
شارخا:
کیمسه کند اۇشاغێ اوْلسا بۇ سؤیلهوی چوْخ ائشدمیش اوْلار:
بیر آرخا (بیر ارخه): بیر زادێن و یۆکۆن بیر کزده بئله آلێب و آپارابیلمهک میقداری؛ یۆک سانێسێ
1. بیر آرخا بۇغدا بوْرج آلدێم
2. اوْن آرخا (ارخه) آرپا اکدیم
3. ایکی ارخه یۆک
4. و...
شارخا=شا+آرخا/ شاه+آرخا
گؤریریک بۇردا یئکه آرخا، بؤیۆک آرخا و آغێر آرخا و ... آنلامێندا اوْلا بیلهر.
شارخا کیمی ترکیب گینه وارێمێزدێر: شاتره، شایۇردۇن، شایۇردۇ (چاراوْیماقدا بیر بؤیۆک ائلات یئیلاغێ دێر)
شاققاوات:
1. اوْنۇن شاققاواتێ سێنێب: دبدبه و کبکهبهدهن دۆشۆب، پر و بالش شکسته، غرورش ریخته
2. سۇیۇن شاققاواتێ سێنێب: سۇ بیر آز هنیرلهنیب، یاندێرێجێ سوْیۇغۇن الدهن وئریب
3. چوْخ شاققاواتلێ اوْغلاندێر: اۇجا بوْیلۇ و کؤندهورلی آدام دێر
بۇنۇن "شاخ" سؤزجۆیۆندهن دۆزهلمهسی دۆز بیر سؤزدۆر، آنجاق شاققاوات "شاخ"دان ایکی تههر دۆزهلهبیلهر:
1- شاققاوات=شاققا+وات نئجه کی وارێمێز: پوْخلێ+وات=پوْخلێوات، پوْخلاوات
2- نئجه کی بعض کندلرده دئییرلر بۇ شاققاناد (شاققانات) دێر: شاخ +قاناد (قانات)=شاخقاناد و بۇ ائله شاققانادێ سێنێب ایله اۇیقۇن گلیر.
دئمهلی بعضن بۇنۇن یئرینه "شاققانا" دا ایشلهنیر.
شاققاناسێ سێنێب
شارخا- شاققاوات
