دیوان دان بیر نئچه سؤزجۆگ

بیز اۇشاق ایکه‌ن کندیده بیر کیشی بیزی دانێشدیراندا دییه‌ردی اۆچ دؤنه بۇ سۇزۆ تئز-تئز دئ، دایانێب سؤزه دۆشۆنمه: ائله آرمۇدسێزلامێشام، بئله هئیواسێزلامێشام، داها آلچاسێزلامێشام، آنجاق بادامسێزلامێشام و ... دییه‌ردی دییه‌ردی بیزه واخت وئرمه‌زدی اوْنۇ دییه‌ک. ائله اوْ سێزلامێشام سێزلامێشام منی گؤتۆردۆ و اوْلارا چاتماق ایسته‌دیم و هرده‌ن اوْ کیشی‌نین سسی قۇلاغێمدا سسله‌نیر، نه گؤزه‌ل سؤزجۆگلر دالبادال دۆزۆب دئییردی. منده بۇ گئجه اوْتۇرمۇشدوم اوْتاق دا تک و یالنێز، بیر دن دۆشۆندۆم نئجه سؤزجۆگسیزله‌میشه‌م، ائله سؤزسیزله‌میشه‌م، گینه سؤزجۆگسیزله‌میشه‌م، داها سؤزجۆگسیزله‌میشه‌م، آخێ من سؤزجۆگسیزله‌میشه‌م...

بۇ هاندا ائله بۇ جور سؤزجۆگسیزله‌میش گزه‌رکن گؤزۆم دۆشدۆ دیوانا، ال آتێب اوْنۇ گؤتۆردوم –نئچه ایلدی اوْ کیتابی آلمێشام آمما اوْخۇیابیلمه‌میشه‌م- کیتابێ آچێب سؤزجۆگلر باغێنا گیردیم، خیالیم قاناد آچێب اۆچدۆ آتا-بابالار یۇردونا و بۇ غۆربه‌تی آتدێم

آشێق شاکێر سحه‌ر-سحه‌ر باغا گیرسه، من گئجه-گئجه گیردیم، آمما نه هایدی سؤزجۆگلر سان گئدیرلر اوْغۇزخان قوْشۇنو کیمی و اوْ گئنیش آلانلاردا نه هایدی کیمی تنکیز ده اۆزور چیمیر، کیمی خانا اؤگۆنچ ائدیر، کیمی اوْدۇن یێغیب شام پیشیریر، کیمی اؤگه باشێنا یێغیلیب کنکه‌ش ایستیر و  گؤز ایشله‌دیکجه سؤزجۆگدیر سؤزجۆگ: خان،بایلار، اوْردۇ، قیلینج، قین، آت، کیشنه‌مک، اسین، یئل، اوْد، اوْدۇن، قمیز، قۇرد، اۇلاماق، آرغێش، آداشلێق، دنیز، ساری، گئجه، قارا، گۆنۆز ... باخ دۆنیا بۆتون سؤزجۆگ دیر هامێ سؤزجۆگ دیر. آیری بیر زاد وارمێ؟ گزیره‌م قاچێرام بۇ سؤزجۆگلر قوْشۇنو ایچرهع های-هوی چاغێری هامێسی سؤز: آهای خان،هئی به‌یله‌ر، آتلاشێن، ساوچێ، آرسالان، سؤنۆش، چێراق

بۆتۆن سؤزدیر بۆتون سؤز و بیر یاندا بیر خان دایانێب بۇ سؤز اوْردۇسونون باشقانێ، به‌یی خانی

ماحمێت قاشقارلێ

اوْ باغێن بیر قێراغێندان گتیردیگیم آرماغان، هر بیریسی بیر اینجی دیر، قیزیل دیر گۆموش دیر:

آبێتماق – Abıtmaq: پنهان ساختن، مخفی کردن

آتێنماق – Atınmaq: پرت شدن، غلتانیده شدن

آجێتماق – Acıtmaq: ترش کردن، ترشانیدن – خمیری آجێتدێ

آجێغلێق – Açığlıq: سختی، مرارت و درد

آداشلێق – Adaşlıq: صداقت و راستی

آشاتماق – Aşatmaq: غذا دادن

آشۇنماق – Aşunmaq: سبقت گرفتن

آلارتماق – Alartmaq: چشم غره رفتن {ایندیسه بۇ آنلامدا گؤزآغارتماق وارێمیزدیر}

آوێنج – Avinc: انس گرفتن با چیزی

آوێنماق – Avınmaq: عادت کردن، خو گرفتن

اؤتکۆنچ – Ötkünç: داستان

اؤتۆنمه‌ک – Ötünmək: درد دل کردن

اؤدۆنج – Ödünc: وام، قرض، بدهی

ائرینج – Erinc: غرق در نعمت شدن

اؤکۆنج – Ökünc: پشیمانی و حسرت

اؤکۆنمه‌ک – Ökünmək: پشیمان شدن

اؤگۆلمه‌ک – Ögülmək: ستوده شدن

اؤگۆنج – Ögünc: مباهات

اؤگۆمه‌ک – Ögümək: ستودن

اؤگۆنمه‌ک - Ögünmək: خودستایی کردن

اَته‌تمه‌ک - Ətətmək: به سختی واداشتن

اَتیکمه‌ک - Ətikmək: فربه و بزرگ شدن، گوشتی شدن

ارینج - Ərinc: شاید، بو که، احتمالا"

اسۆرتمه‌ک - Əsürtmək: مست گردانیدن {اَسیرتیجی‌لر: مسکرات}

اَشیتمه‌ک - Əşitmək: ائشدیرمک، کاوانیدن، ایندیسه ائشمه‌ک، ائشدیرمک، ائشه‌نمه‌ک، ائشه‌نک آتماق و ... اوْندان ائیله‌م وارێمێزدیر.

امیرجکا – Əmircgə: غضروف { ایندیسه بیز گمیرججه‌ک دئییریک و بعض یئرلرده گمیرگه، بۇردا ایلک "گ" هاردان گلیب؟ گمیرججه‌ک ده "ج"‌لرین بیریسی حذف اوْلمۇش "گ" یئرینه گلیب. "گمیرمک" بیر ائیله‌مدیر و ایه‌ر بۇنو اوْندان آد بیلسه‌ک گره‌ک گمیرگه‌ک----گمیرجک اوْلایدی آمما "ج" بیرده‌له‌نمه‌کده ائله بۇ امیرجکا دن گلیب. و ایندیسه سوْن "ک" ندیر؟ آرتێق اوْلا بیله‌ر؟. بیلیریک "گه،که، گا و ..." بیر اک دیر و فعلیده‌ن آد دۆزه‌لدیر: سۆپۆرگه، گؤتۆرگه، گمیرگه، چکیرتگه و خوْلکا، لوْتگا... گؤرۆنیر "گه" ائیله‌مه آرتێر و دئمه‌لی بۇردا "ک" آرتێق دگیل نئجه کی "گه" آرتسایدێ گره‌ک "گمیرگه" اوْلایدی و نئجه کی بۇنو بعض دئییم‌لرده وارێمیزدیر و دئمه‌لی بۇرادا گمیرجکه +ک=گمیرجکه‌ک ـــــــ گمیرججه‌ک

اوْرۇنج – Orunc: رشوه

اوْرۇنچاق - Orunçaq: امانت و ودیعه

اوْغۇلچوق – Oğulçuq: رحم و زهدان مادر

اوْناشماق – Onaşmaq: تسلیم شدن

اوه‌کلیک - Əwəklık: شتاب در کارها، عجله

ایله‌نج – ilənc: سرزنش (برای راهنمایی کسی که پریشانی در کارش پیدا آمده است)

اینج – Inc: موقر و متین

اۆزۆکلۆک – Üzüklük: بریدگی

اۇتانج – Utanc: شرم، اۇتانج ایش: کار شرم آور

اۇدۇقلۇق – Uduqluq: غفلت آدمی از چیزی

اۇسایۇق – Usayuq: غافل

اۇلێنماق – Ulınmaq: به ستوه آمدن، بئزیکمه‌ک

اۇمۇنماق – Umunmaq: امید بستن

اۇمێنج – Umınc: امیدواری، توقع داشتن

اۇیۇقلۇق – Uyuqluq: بیداری و هشیاری در کارها

اێنانج – Inanc: باور، عقیده، مورد اعتماد

باغ – bağ: پشته‌های بسته شده هیزم و مانند آن {ایندیسه بیز دئییریک: اوْن باغ اوْت، بیر باغ جه‌یه‌ن و ... }

بایێق – Bayıq: راست، درست، صحیح

بوْر – Bor: شراب

بۇلۇن – Bulun: گوشه، زاویه، کنج

تانک – Taŋ: بنای تاریخی که از روزگاران کهن باقی مانده و دیوارها و سقف آن فرو ریخته و ستونها و سر ستونهایش مانده باشد. چیزی شبیه تپه‌های باستانی و تاریخی است.

تای – Tay: کره اسب { ایندیسه بیز ایشله‌دیریک: دای و قۇلان، بیریسی ائرکه‌ک دایچایا و بیریسی مایدان دایچایا، آمما دۆز بیلمیره‌م}

تر – Tər: مزد و اجر، ترچی: کارگر

ترنک – Təriŋ: اوْغۇزان به هر چیز عمیق و ژرفی گویند. ترنک اۇرێ: təriŋ urı رودخانه‌ی عمیق – ترنک بلکا: təriŋ bilgə شخص خردمند بسیاردان { بۇ ایندیسه درین سؤزجۆگۆ دیر. چاراویماغێن قۇشقوْوان کندینده چوْخ بیله‌ن، قانان و آنلاقلێ آداما درین آدام دییه‌رلر و ائله‌دی چوْخ یئرلرده}

تنه‌ک – Tənək: هوا

توْنک – Toŋ: منجمد، یخزده

تیز – Tiz: مکان مرتفع، فارسان این کلمه را از ترکان آموخته‌اند و به قلعه "دز"-دژ می‌گویند.

تۆرتمه‌ک – Türtmək: {واکس زدن}، مالیدن، {تۆرتی: واکس و هر چیزی که جهت براق کردن چرم و .. استفاده شود}

تۆنۆر – Tünür: خویشان زن

تۇتۇنجۇ – Tutuncu: کودکی که به فرزند خواندگی گرفته شده باشد. {تۇتماق ائیله‌مینده‌ن}

تۇغ – Tuğ: سدّ، بند آب، درپوش و وسیله مسدود کردن هر چیز

تۇلۇن – Tulun: شقیقه، گیج‌گاه

تۇن – Tun: نخستین فرزند که زن زاید. تون قیز-دختر اول، تون بک-شوی اول زن {تۇنباشقان: اولین رئیس، بۆدونج تۇنباشقانێ: اولین رئیس جمهور}

تۇنکۇ – Tunku: کر، ناشنوا

تۇیۇق – Tuyuq: تاریک و مه آلود، غمگین و گرفته – تۇیوق هاوا: هوای مه آلود

تۇیێن – Tuyın: لئیم و خسیس

تێغ – Tığ: گندمگون

جله‌نک – Cələŋ: جله‌نک باشێ: شخص پرچانه و حراف {ایندیسه: جللئی آدام cəlley adam)

چۇبارتماق – Çubartmaq: اوْغۇرلاماق، سوْیماق، لخت کردن، به سرقت بردن {ایندیسه بیر ائیله‌م وار: چێپیتماق‌ - چێپیرتماق گیزلین بیر دۇرومدا بیر زادی اوْغۇرلاماق ویا فارسجا دییه‌ر فلانی تو گوش فلان چیز زد}

دایاق – Dayaq: عصا و چوبدستی، تکیه‌گاه – قوْی قنیم آخسادا آخسێن، سنه داغ دایاق اوْلسۇن-

سؤنیل – Sönil: خواهر کوچکتر مرد

سئوینج – Sevinc: شادمانی، خرمی

ساپ – Sap: دسته‌ی شمشیر، چاقو و خنجر { ایندیسه بیزیم کرکی، قازما، بئل و ... ساپلاماق سؤزجۆگۆ وارێمیزدیر. بئل ساپێ  و ...- باشێم اۆسته کرکی‌سین ساپلایێب: باشێم اۆسته دۇروب هئی منم منم دئییر، ادعا ائله‌ییر}

سازێنجێ – Sazıncı: گچ

ساقێنج – Saqinc: حسرت، غم و اندوه {سیخینج}

سالجێ - Salcı: آشپز

سوْنک – Soŋ: نسل و فرزندان یک شخص

سیلکمه‌ک – Silkmək: سیلکه‌له‌مک، تکان دادن – گیردیم تندیره سیلدیم سۆپوردوم سیلکیندیم چێخدیم، بیر بئله یاهاتماج دییه‌ریک

سینیت – Sinit: هدیه‌ای که در مقابل آن چیزی ندهند.

سینیر – Sinir: عصب، پی

سۆنگۆ – Süngü: نیزه

سۇوۇق – Suvuq: رقیق، آبکی، سۇوۇق قاتێق: ماست آبکی

شبه‌ن – Şəbən: باتوم آهنی، چماق کوچک آهنی

قاق – Qaq: نیمه‌ی خشک شده شفتالو و موارد دیگر {بیز ایندی دئییریک قاخ}

قالێن – Qalin: جهیزیه

قاوۇق – Qavuq: مثانه، آبدان

قایێر – Qayır: ریگ و شن، ماسه

قوْب – Qob: خوشحالی، شادی

قوْنۇر – Qonur: بلوطی رنگ

قینیر – Qinir: چپ چشم و احول

قێرقماق – Qırqmaq: قێرخماق، پشم چیدن – قوْیۇن قیرخیله‌ن: یئر آدێ دیر، قوْیۇنۇ یازێن سوْن گۆنلرینده قێرخێب و قۇزونو اوْندان سوْرا قیرخه‌رلر.

قێزارتماق – Qızartmaq: سرخ کردن

قێیێق – Qiyiq: بد عهدی، بد قولی

کؤرۆنج – Körünc: مردم تماشاگر به چیزی {تماشاگر، گؤرۆجۆ،           گؤرۆنجسیغ: تماشاگر نما = کؤرۆنج + سیق (پسوند مانند و تشبیه در دیوان، مانند قۇلسێغ: برده مانند)}

کؤشیگه – Köşigə: سایه‌ی کم و اندک – {دییه‌ک کؤشگه}

کؤگ – Kög: لطیفه رایج سال، جوک برگزیده سال

کؤلیگه – Köligə: سایه‌ی دائم و طولانی – {بیزیم کؤلگه}

کرتمه‌ک – Kərtmək: علامت گذاشتن، کرت: علامت بزن، {کرتي: تیک، علامت}

کنکه‌ش – Kənkəş: دیدار، مذاکره، مشورت و رایزنی در امور و کنکاش

کیرتگۆنمه‌ک – Kirtgünmək: اقرار کردن، اعتراف کردن، شهادت دادن- {کیرتگینمه‌ک}

کۆلۆنج – Külünc: خنده‌آور، مضحک، جوک

کۆیه – Küyə: حشره‌ای که نمد و فرش را بخورد – {احتمالا" موریانه – ایندیسی بیز گؤیـه دییه‌ریک}

گؤلۆن – Gölün: آبگیری که پرندگان بر آن فرود آیند. {تالاب}

لیش – Liş: لعاب

مانێغ – Manığ: گام، قدم

مایێل – mayıl: میوه آب انداخته، سۇلانمێش میوه

مۇن – Mun: بیماری و عیب

مۇنک – Muŋ: بلا و محنت

مۇیان – Muyan: ثواب – مۇیانچێلیق: وساطت، میانجیگری

ننک – Nəŋ: چیز، مال و دارایی

نوْم – Nom: ملت، شریعت، دین وقانون، تانکری نوْمێ – دین و شریعت الهی {تۆرک نوْمۇ: ملت ترک، خلق ترک}

یئک – Yek: شیطان (بیلمیش یئک بیلمه‌یۆک کیشی دن یئگ)

یئن – Yen: بدن {ائله‌کی بۇنون دئییمی یین و یئن آراسێندا دیر. و شاید ایندیکی "اگین - اَیین" سؤزجۆگوموز اوْندان آلێنا بیله‌ر}

یات – Yat: بیگانه و اجنبی، قوْیۇنوموز یاد گئدیبه‌ن ساغێلدێ- شهرییار

یال – Yal: یال اسب و ... و آنانکه می‌گویند در ترکی ایران از کلمات دیوان استفاده نمی‌شود و دیوان هیچ نسبتی به این ترکان ندارند کافی است نگاهی به آن بیندازند. ببینید چند کلمه که در زبان فعلی ترکی ایرانی استفاده می‌شود در دیوان عینا" وجود دارد حالا اندک تغییرات هیچ، انها را حساب نکنیم. کلمه‌ای برای خطاب به مادر بزرگمان در روستا استفاده می‌کنیم با این تلفظ "آجێ" این کلمه برای من و برای همه مجهول می‌نمود تا اینکه از یکی از دوستان خراسانی شنیدم که آنان نیز این کلمه را برای خانمها بخصوص مادربزرگ استفاده می‌کنند گذارم به دیوان که افتاد بله نوشته است acı آجێ: زن میانسال، خانم ننه (به ترکی بارساغونی) ص 119 ولی این کلمه را ما عینا" به کار می بریم حالا ترکی بارساغونی کجا و ما کجا، این نشان از همان منبع اولیه دارد  و اینکه به مرور بعضی از کلمات در بین گروههایی از بین رفته است× آبا-اوْیۇن – آتا – بال – یاش- یاس –یان – بای –به‌ی- قان – یاغ – قایا – بوْیۇن و ... مینلرجه بۇ جور سؤزجۆگ.

یالێن – Yalın: لخت و برهنه { ایندی دییه‌ریک: الی یالێن – دست خالی، آیاق یالێن: پا برهنه، یالخێ-یالێن: تک و تنها، بدون کس، تک و لخت}

یام – Yam: خاشاک که در چشم فرو رود.

یانا – Yana: ساحل و کنار رود

یاه – Yah: بسیار خوب، بر روی چشم

یوْغ – Yoğ: غذایی که پس از فوت شخصی به مردم می دهند. (به مدت سه یا هفت روز) {خرج، احسان}

یوْناغ – yonağ: سعایت و بدگویی { یوْنماق ائیله‌مینده‌ن اوْلسا بیر آدامدان پیس دئمه‌ک ائله بیل اوْنۇ یوْنۇب کیچیلتمه‌ک دیر}

ییگ - ‌‌‌Yig: بخشی از افسار که در دهان قرار گیرد. {شاید یئده‌ک از این کلمه گرفته شده باشد. بختیار وهابزاده بیتی دارد: یئده‌کلئ‌ییب آرخاسێنجا سۆرۆده‌ر-برک یاپێشسان اته‌گینده‌ن دۆنیانێن، به نظر می رسد که همان ییگ باشد که از آن فعل یئده‌کله‌مک ساخته شده است}

یۆکۆنج – Yükünc: نماز، صلاة

یۆکۆنمه‌ک- Yükünmək: نماز خواندن، ناماز قێلماق