چاراوْیماق آتالار سؤزۆ

علی قریبی

چاراوْیماغا کئچمیش گئدیشیم ده بیر سایێن یوْلداشلا تانێش اوْلدۇم، چوْخ چالێشقان و سئویملی. بۇ جاناب علی قریبی بی دیر.

اوْ منه بۇ آتالار سؤزۆن و دئییم‌لری وئریب و بئله دئییب کی بۇلارێ چاراوْیماغێن آداملارێندان ائشیدیب و یازێب و بیر آیری آتالار سؤزۆ کی قره‌آغاجێن تزه‌کندینده‌ن بیر نفر یازیب و قریبی جانابا وئریب اینشاءالله یاخێن گله‌جکده اوْلارێ دا وبیمده یازاجام

بۇ یازێ دا () ایچینده‌کی یازێلار دا قریبی جانابێنداندێر و {} آراسێنداکی‌لاری من آرتێرمێشام و ائله‌دی آچێقلامالار

¶  آتێ آتێنان باغلاسان، هایێن‌دا گؤتۆرمه‌سه خۇیون گؤتۆره‌ر

¶  آتێم آت اوْلۇنجا یییه‌سی مات اوْلار

¶  آج توْیۇق یاتار یۇخودا دارێ گؤره‌ر

¶  آج دئییر توْخالمارام، توْخ دئییر آجالمارام
وارلێ وارسێز اوْلماز، وارسێز وارلێ- پۇل پۇل گتیره‌ر دئییمی دۆشوندورور

¶  آشێغی توْوخان دۇروب
آچێقلاما: حالێ بته‌ر خوْشدۇر، تو مد خوش بیاری است

¶  آشێق اوْینۇیانێن {اوْینایانێن} یئر سۆپوره‌نی

¶  آشێنا-آشێنا، چێخیب داغێن باشێنا
آچێقلاما: به هر نحوی که بوده به این مرحله رسیده است.

¶  آغزێ ایرینی بوْینۇنون دالێندان تانێرام

¶  آل گلدی، سال دا گلسین (بۇ مثلین بیر حیکایه‌سی وار)

¶  آلتێ آغچا درماندا {دییرماندا} هفدیره‌م بۇغداسێ (اۇنو) یوْخدۇر

¶  آی اێشیغێندا دئییره‌م {گئجه قارانلێق دا دانمایاسان}

¶  آیا دئییر سن چێخما قوْی من چێخیم (من چێخاجام)، گۆنه دئییر سن چێخما قوْی من چێخیم (من چێخاجام)
آچێقلاما: مغرور آداما دئییه‌رلر

¶  اؤزگه پوْخۇنون اۆسته گۆجه‌نمه

¶  اؤزۆم اؤزۆمه ائیله‌دیم، گۆلو گؤزۆمه ائیله‌دیم
آچێقلاما: خودم کردم که لعنت بر خودم باد

¶  ائششه‌ک ندی؟ دؤششه‌ک ندی؟

¶  ارکه‌ک قۇشون یۇواسێ اوْلماز

¶  اریک شوْرباسێنین دنه‌سی اوْلار؟

¶  ‌اوْ آتدێ اوْلدۇ من پێیادا
آچێقلاما: اوْدۇر من دالێ قالدێم

¶  اوْبا بیر یانه، بابا بیر یانه {اوْبا بیر یانا، بابا بیر یانا}

¶  اوْدۇ گؤتۆرۆب، اوْجاغا سێچێبسان

¶  اوْستێراغا قوْلباغێ دۆزمه
آچێقلاما: کار عبث انجام نده

¶  اوْستێراغێ ال یاندێریردێ

¶  اوْغرۇ {اوْغۇرلو} اؤزۆ ائو اوْلماز، ائولینیده ائولیلیکده‌ن سالار

¶  اوْغۇرلۇغوموز چێخدی آی اێشیغینا

¶  اوْن سن کیمینی چایا سۇسوز آپارارام، سۇسوز گتیره‌رم

¶  ایت ایتلیگین الده‌ن قوْیار، سۇمسۇنمه‌گین الده‌ن قوْیماز

¶  ایت ایتینه‌ن بوْغۇشار، گێراوا یوْلچۇیا دۆشه‌ر

¶  ایت کیمی هره‌له‌شیرله‌ر، هۆره‌له‌شیرله‌ر، قۇردا گئده‌نده بیره‌له‌شیرله‌ر
آچێقلاما: های هۇیلارێ چوْخدۇر، اثرلری یوْخدۇر

¶  ایت کیمین قۇیروغون بێلیییر‌؟ {به‌لئییر}

¶  ایت هۆره‌ر کروان کئچه‌ر

¶  ایت یییه‌سین تاپانمێردی {چوْخ شۇلوقلوغدور}

¶  ایتیمین قۇرت دایێ سیدی

¶  ایکی آیاغێ وارێدی، ایکی‌سینده بوْرج آلمێشدی قاچێردی

¶  ایکی گؤزۆ وارێدی، ایکی‌سینده بوْرج آلمێشدی باخێردی

¶  ایلانێن یئتدی جانی اوْلار (خرافی اینانج)
آچێقلاما: دئمه‌ک کی بۇ ایناجلارا خۇرافی دئمه‌ک اوْلۇکی دۆز اوْلمایا، نئجه کی بۇلار اسکی چاغلاردا بیلینمه‌میش و مجهول زادلارێ قانماق اۇچون دۆزه‌لیب و بۇلارێن ایچینده دینی ایناملاردا تاپماق اوْلار، بئله‌کی بۇلاری گره‌ک آچێب آراشدێرماغدان سوْرا خۇرافی و یا دۆزگون اوْلماسێنی دئمه‌ک اوْلار.

¶  اۆره‌گیمی آل آپاردێ

¶  اۇشاق ندی؟ پێچاق ندی؟ {پێچاغی اۇشاق الینه وئرسن اؤز ال-آیاغێن کسه‌ر}

¶  اێلان آیێ (اۇلدوز) گؤرمه‌یینجه جان وئرمه‌ز (خرافی اینانج)

¶  اێلان وێران {ووران} آلا چاتێدان قوْرخار

¶  اێلان وێران اوْ قدر سۆت یێغدی، قاتێخ‌ {قاتێق} دا چالدێ
آچێقلاما: کندلرده اێلان چالانا سۆت گتیره‌رمیش‌له‌ر و بئله اوْلاردێ کی گؤرۆسن بیر قازان سۆت یێغیلیب و بۇندان قاتێق چالماق اوْلار

¶  اێلان وێران یاتدێ من یاتمادێم

¶  بؤرکیمیزی ایری قوْیاخ{ق} دۆز دانێشاق

¶  باشێمدا یاغ داغ ائیله‌دی
آچێقلاما: باشێما اوْیۇنلار گتدی، دده‌می یاندێردی

¶  باشێنداکێن چاغێریر

¶  باغانێ یا اولدۆر یا دا دالێ اۆسته چؤیور {چئویر}

¶  بلله‌نی (هالوانێ) یئییب‌سن، ائششه‌گی ده مینیب‌سن
آچێقلاما: ایشین ساهمان اوْلۇب {بلله: ساندویج کیمین کی کندیده اۇشاقلار اله آلیب یییه‌ر، چؤره‌گین ایچینه یاغ، قاتیق، پنیر و آیری بۇ تهه‌ر یئمه‌لی قوْیۇب بۆکوب اله آلیب یییه‌رلر}

¶  بیر ارخه بیر یوْل سۇ گلسه، اۇمود وار بیرده گله
آچێقلاما: بیر ایشین بیر یول گؤرمه، تاثیرین یئتیره بیله‌ر

¶  بیر ایت بیر درینی سۆروتله‌ر (سۆروتلییه‌نمیر؟)

¶  بیر ایشین قۇرپوندان یاپێش { بیر ایشه ال یئتیر}

¶  بیزده اۇمود اوْلدوخ {اوْلدوق} دازا، دازدا اؤزۆن قوْیدۇ نازا

¶  بۇ خێنا اوْ خێنادان دییر {دگیل}، بۇ خێنا توْی خێناسێ دیر (حیکایه‌سی وار اۇستاد بارێشماز دا یازێب)

¶  پوْخۇوا یییه دۇر

¶  تاپداکێ دئییر توْپدادێ، توْپداکێ دئییر تاپدادێ، دای دئمیرلر چایدا نه شاپپا شاپدادێ (بۇنوندا بیر حیکایه‌سی وار)

¶  تایادان دۆشه‌ن توْیۇغون یێمرتاسێ {یۇمورتاسئ}
آچێقلاما: توْیۇق آزغێن گئدیب تایادا یۇمورتایێر

¶  توْرباسێنین دیبی دلیک دیر

¶  توْخۇن آجدان خبری اوْلماز

¶  تۆلکو تۆلکویه بۇیورور، تۆلکۆده قۇیروغونا بۇیورور

¶  جیبیم ده آق یئل اسیر

¶  چئری چئرییه دئییر جێرت اوْیان گؤزووا {گؤزۆوه،گؤزینه}

¶  چاناغۇن چؤیرولسون {چئوریلسین} (قارقێش)

¶  دارتان یێرتان (کینایه‌دی و بیر حیکایه‌سی وار)

¶  داغێن بۇ اۆزو بۇ اۆزودو، اوْ اۆزو اوْ اۆز

¶  درماندا {دییرماندا} دایێما دئییبله‌ر

¶  دلیک آختارێر بارماق باسا

¶  دوْوشانێن اوْغرۇ پیس اوْلار (خرافی اینانج)

¶  دوه‌یه دئدیله‌ر نه ایش الۇندان {الین‌دن} گله‌ر، دئدی یاخچی خانا شاگێردلیق ائیله‌رم

¶  دیل اوْتۇ یئییب

¶  دیل دیله گله‌نده ...

¶  دۇرو قێرمیزی

¶  دۇز توْربامێزی دا گؤتۆره‌ک

¶  سئرچه ندی کله پاچاسێ نه اوْلا؟

¶  سؤز ایچینده سؤز قاندیریر (دئییر)

¶  سؤزۆ آت یئره، صاحابێ گؤتۆره‌ر

¶  سؤزۆ بالاباندا قاندێریر

¶  سؤزۆن اۇجونا ایپ سالما {ق}

¶  سؤزۆنده‌ن سؤز گؤرسه‌نیر
آچێقلاما: سخنش کنایه دارد

¶  ساققالێمیزی سۇواراق

¶  سن اوْخۇیانێ من توْخۇمۇشام

¶  سن کیم من کیم؟

¶  سن هارا بۇرا هارا؟ دوه گله دێرناق سالا، قۇش گله قانات چالا

¶  سنده قوْرقا یانێغی وار

¶   سنین کین ییه‌ک {تک؟} منیم کین ده اوْیناداق

¶  سۆرۆ قوْیۇن سۇزدادێ {سیزده‌دی}، ساتدێغ {ساتدێق} یاغ بیزده تاپێلیر

¶  عامماما گؤر قه‌ییش {قایێش} نه چکیر

¶  فله‌ک منه قێیا باخدێ، جاوان جانێم سۇیا آخدێ

¶  فله‌ک منه گؤز اییب

¶  قاتێغین قیلی چێخدی

¶  قار یاقێب {یاغێب} ایاق اۆشۆده

¶  قارقاینان {قارغا، قارقا ایله‌ن} یوْلداش اوْلانێن دیمدیگی پوْخدا اوْلار

¶  قازان قازانا دئییر اۆزون قره‌دی {قارادێ}

¶  قالان ایشه قار یاغار

¶  قانێما یئریکله‌ییر ( یئریکله‌مک سؤزجۆگو  بیزیم طرفده بوْیلۇ قادێنلار موریدینده ایشله‌نه‌ر)
آچێقلاما: نییه دئییرلر قانێما یئریکله‌ییر: نئجه‌کی بیلیسیز قادێنلار یئریکله‌یه‌نده بیر چئشید یئمیش‌لره چوْخ حریص اوْلارلار و اوْلاری یئمه‌گه چوْخ ایصرار ائده‌رلر و بۇ دئییم حشه‌متین و گیرگی‌نین آرتێقلێغین یئتیریر.

¶  قۇرو پوْخۇن اۆسته گۆجه‌نیر

¶  قۇلاغێم دارێ دۆشورور (گؤزلر آسێلی، یوْخ نه قارالتێ نه ده بیر سس – باتمێش قۇلاغێم گؤر نه دۆشورمه‌کده‌دی دارێ - شهریار)

¶  قۇیروغو قاپۇ {قاپێ} آراسێندان چێخیب {آراسێندا قالێب}

¶  قۇیروغوینان {قۇیروغو ایله‌ن} قوْرقا داغێدیر

¶  قێساوا {قئیساوا} بوْرج اؤده‌مه‌ز

¶  قێقاناق {قایغاناق، قئیغاناق، قئیقاناق} یئمه‌لی اوْلار، بیر گۆن بیزده، بیر گۆن سۇزدا {سیزده}

¶  قێلوْلێ شێلوْلێ

¶  کئچمه نامرد کؤرپۆسونده‌ن، قوْی آپارسێن سئل سنی

¶  کئچی سۇیو بێلاندێرما {بۇلاندێرما} (قۇردونان کئچی‌نین حیکایه‌سی)

¶  کله دۇزا گئدیر (ایشین اولی‌دی، نظرینه چوْخ راحات گلیر)

¶  گؤتۆینه‌ن {گؤتۆ ایله‌ن} قۇیماغا دۆشوب

¶  گؤز-گؤز ائله‌مک

¶  گۆن گؤرمییه‌ن گۆن اوْرتادا چێراق یاندێرار

¶  لاتدا نه وار لۆته نه وئره

¶  لال اوْیۇنو چێخارتما

¶  لالێن دیلین ننه‌سی قانار

¶  لوْتۇ قفه‌ده {قهوه‌خانادا} بیر یوْل مۆهده {مۆفته} ناهار یییه‌ر

¶  هئچ یئددی ائششه‌کلی اوْ ایشی گؤره‌نمه‌ز

¶  هر دلیگه {دلیک: ییرتیق، سۇراخ} بارماق اۇزالدێر

¶  هر قازاندا قاینایێر
آچێقلاما: هر آشا نوْخۇد دیر

¶  هر قۇش زۆبه‌سینه‌ن اۇچار (کبوتر با کبوتر، باز با باز)

¶  هر کۆزه‌یه قۇلپ {دسته} قوْیمۇشام

¶  هره اوْتۇ دئشه‌ر اؤز قاباغێنا

¶  الی یانێغین الی یانێغدان خبری اوْلار

¶  یئددی بۇیانا یاد
آچێقلاما: هفت پشت غریبه بیگانه

¶  یئریدیگی یوْلۇنان دیره‌شیر

¶  یا باش باشادێ، یادا قۇزغون لئشه‌دی

¶  یاتما تۆلکو کؤلگه‌سینده قوْی یئسین آسلان سنی

من عاشێق گۆله بندم

بۆلبۆلم گۆله بندم

من بیر گئده‌رگی قوْناق

بیر شیرین دیله بندم